enka

De Enka viscose-fabriek in Elsterberg

De Enka in Elsterberg is van oorsprong een Glanzstoff vestiging (AKU), dat na de tweede wereldoorlog werd onteigend. In 1992 is het weer een Enka bedrijf geworden en gemoderniseerd. De onderstaande verhalen stammen uit 1991/1992.

Viscose komt nu ook uit Thuringen

Akzo is nu ook actief in Oost-duitsland. De Fibers Division en de "Treuhandanstalt" (organisatie die vroegere staatsbedrijven beheert) in Berlijn sloten op 29 april een samenwerkingsovereenkomst om het kunstzijdebedrijf EIsterberg in de nieuwe deelstaat Thüringen te moderniseren en in de toekomst over te nemen. De ruim 800 medewerkers vervaardigen daar momenteel viscose-filamentgaren voor textiele toepassingen.

Bij de oprichting van het bedrijf in 1909 had men in eerste instantie de vervaardiging van nitrozijde op het oog, een produkt dat snel door de technische ontwikkelingen zou worden achterhaald. Negen jaar later veranderde een groep financiers de naam van de onderneming in "Spinnfaser AG EIsterberg" en ging men over op de produktie van kunstzijde en stapelvezel. Vanaf 1927 verwierf de florerende Vereinigte Glanzstoff- Fabriken AG steeds meer aandelen van "Spinn- faser" en drie jaar later volgde de overname. Het bedrijf in het Saksische Vogtlànd  bleef, een enkele plun- dering daargelaten, verschoond van de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. Na de capitulatie in 1945 vestigden zich in slechts een paar maanden tijd eerst Amerikaanse en daarna Russische troepen in het bedrijf. De Russen bevalen onmiddellijk de produktie weer ter hand te nemen. Op 14 juni 1946, zo'n 14 maanden na het einde van de oorlog, werd het bedrijf zonder schadeloosstelling onteigend. Tussen april en oktober van dat jaar nam het aantal medewerkers snel toe van 800 naar 1300.

In de daaropvolgende vier decennia verloor dit staatsbedrijf, dat inmiddels was omgedoopt tot "Kunstseidenwerk Clara Zetkin" en een onderdeel vormde van "Chemieglaserkombinat Schwarza", de aansluiting met de technische ontwikkelingen in West-Europa.

Daarom zijn er nu in EIsterberg omvangrijke investeringen nodig.

image002Luchtfoto uit 2007

De Fibers Division zal in eerste instantie de leiding op zich nemen over de lokatie in Saksen en, door een snelle overdracht van knowhow en technische kennis, de voorwaarden scheppen voor een grondige vernieuwing van het machinepark. Op deze wijze willen Akzo en de "Treuhand" de hoge investerings-bedragen veilig stellen en duurzame arbeidsplaatsen creëren.

Het personeelsbestand in EIsterberg is, zoals in de meeste Oost- duitse ondernemingen, nog veel te groot, alhoewel sinds het begin van 1990 veel arbeidsplaatsen verdwenen zijn. Experts van de BU Textielvezels, die na de val van de Muur eind 1989 intensieve besprekingen hebben gevoerd met de Oostduitse kunstvezelbedrijven, kwamen na een diepgaand onderzoek tot de conclusie dat de lokatie EIsterberg goed in de viscose- strategie van Akzo past. Akzo vervaardigt in de lokaties Kelsterbach, Oberbruch en Obernburg en de lokatie Ede eveneens viscose-textielgarens.

image004Deze luchtfoto van het toenmalige Glanzstoff bedrijf EIsterberg is 60 jaar oud, maar vergeleken met nu is er niet veel veranderd. Onderaan de foto stroomt de EIster, langs de oever loopt het eigen spoor dat verbonden is met het treintraject Greiz-Plauen, en linksboven staan de eerste huizen van het stadje EIsterberg. Op het veld tussen de huizen en het bedrijf werden in de jaren 50 een kinderdagverblijf en een polikliniek gebouwd. Deze opname werd gemaakt vanuit een zeppelin.

Een blik over de grenzen

EIsterberg, een nieuw lid van de rayonfilamen-familie. Na de val van de Berlijnse Muur en de daaropvolgende samensmelting van de DDR met West-Duitsland werden de voormalige Glanzstoff-fabrieken in het oosten weer voor het westen toegankelijk. Zo ook het VEB (Volkseigener Betrieb) Kunstseidenwerk "Clara Zetkin" in EIsterberg.

Waar ligt EIsterberg?

Als we de autoweg naar Oberhausen nemen en we rijden naar Kassei om daar naar het zuiden af te buigen en vervolgens na 40 km naar het oosten af te slaan, rijden we via Bad Hersfeld naar de voormalige grenspost Herleshausen. Op de plaats van de voormalige grenspost wordt nu een groot wegrestaurant gebouwd. We vervolgen onze weg via de plaatsen Eisenach, Gotha, Erfurt, Weimar, Jena naar de plaats Gera. Ongeveer 40 km ten zuiden van deze plaats ligt EIsterberg, een plaatsje van 5.000 inwoners. De kilometerteller wijst dan 630 km aan. De streek, waar EIsterberg in ligt, heet het Vogtland. Voor de Tweede Wereld-oorlog was deze streek een onderdeel van Saksen.Toen Duitsland in een westelijk en oostelijk deel gesplitst werd, kwam het Vogtland bij Thüringen. Nu op 1 januari 1992 is het weer bij Saksen gekomen.

Stukje voorgeschiedenis

Van de vier fabrieken in de voormalige DDR werd alleen EIsterberg aangehouden en gemoderniseerd. Dat EIsterberg hiervoor in aanmerking kwam, is te danken aan het feit, dat men daar kans heeft gezien om ondanks de enorme bureaucratie in de eind zeventiger jaren de viscoseaanmaak te automatiseren. Dit op een manier, die veel lijkt op de automatisering van onze oude mengtoren. In EIsterberg produceerde men ook nog sponzen en kunstleer. Deze activiteiten zijn echter gestopt.

image006De ingang van het bedrijf in Elsterberg

Contact Ede / Elsterberg

Hoe zijn wij in Ede eigenlijk in contact met EIsterberg gekomen? Zoals u ongetwijfeld zult weten zijn wij hier bezig met een computergestuurde en elektronisch aangedreven spoelenspinmachine. Hierover is al eens geschreven in De Nieuwsboom. Ruim een jaar geleden kregen wij de opdracht om in EIsterberg te gaan kijken naar een, zoals de directie zei, computergestuurde spinmachine.

Wat we daar aantroffen was voor ons op dat moment ongelooflijk. Een proefspinmachine, waarvan de spoelen aangedreven werden door een frequentieomvormer gestuurde motor en een ringtafeltwijnma-chine, waarbij de omkeerpunten gestuurd  werden door een computer. En wat voor een computer! Zelf in elkaar gezet met behulp van twee chips, zoals die hier in het Westen enkele jaren geleden toegepast werden in de kleine computerspelletjes.

De ringtafelaandrijving geschiedde echter met behulp van de hydraulische aandrijving. Hulde voor deze aardsknutselaars, die geleerd hebben om met zeer eenvoudige hulpmiddelen iets goeds te maken. Wat zijn wij hier eigenlijk verwend!

Wat gaat er nu in EIsterberg gebeuren.

Het bedrijf maakte in de jaren voor de omwenteling met 1300 mensen 3.500 ton garen per jaar, hoofd-zakelijk de titers 67dtex/f18 en 133dtex/f24. Dit garen wordt gemaakt op spinmachines zonder glasrollen. De draad wordt verstrekt door hem over een aantal rolletjes te leiden, die deels onder en boven de vloeistof lopen. Daarna wordt de draad zonder meer op een kunststof (!) spinspoel gewikkeld. Het gevolg is een product met een wisselende decitex en een zeer slechte aanverving. Uit oude onderzoekrapporten in Ede blijkt dat omstreeks de jaren '30 o.a. machines omgebouwd zijn op glasrolverstrekking.

Werk aan de winkel

In 1994, als de modernisering klaar is, zal men met 600 mensen 5.000 ton per jaar maken, hoofdzakelijk de titers 67dtex/fl8 en 110dtex/f40. Maar voor het zover is, moet er nog wel het een en ander gebeuren. Als allereerste is de enorme afvalberg afgegraven, die op nog geen 50 meter verwijderd van de gebouwen lag. Ook is het gebouw van de energiecentrale opgeknapt, de kolenopslagplaats hersteld, enkele wegen gefatsoeneerd en wat van de zomer ineens opviel, het kantoorgebouw, dat vroeger een grauwe massa was zoals alles in de vroegere DDR, was helder wit geschilderd.

In samenwerking met Akzo Engineering Obernburg, Akzo Ede (de heren Jansen van Doorn en Ten Have), de firma Eekels uit Hoogezand en NSK Nederland/Duitsland is een proefspinmachine gebouwd volgens het Edese model. Het enige verschil is dat het een dubbelspinmachine wordt. Omdat ook hetzelfde computerprogramma gebruikt wordt, spint men daar dus ook dezelfde spoelen. De ontwikkeling loopt dan ook gelijk op.

Ook de bleek wordt geheel omgebouwd. In EIsterberg bleekt men de spoelen door er de verschillende bleekvloeistoffen van buiten naar binnen te "zuigen". Er wordt nu een copie van de Persbleek in Kelsterbach gebouwd. In EIsterberg heeft men ook geen Krimperij. Men krijgt nu de dompelcentrifuges à la Obernburg en de weefdroogkasten, zoals we die in Ede hebben. Ook de twijnmachines worden omgebouwd van kruisspoelen op wikkels. De onderdelen, die men daarvoor nodig heeft, worden gemaakt in Dresden, Oost-Duitsland. Het ziet er naar uit dat voor onze ombouw van twijnmachines in het textielbedrijf ook de wikkelhouders van EIsterberg gebruikt gaan worden.

In de Eindverwerking heeft men reeds een aantal scheermachines omgebouwd voor grotere bomen.

Ook aan het tegengaan van stank in de directe omgeving wordt hard gewerkt. In plaats van een 16 meter hoge houten schoorsteen is er reeds twee jaar geleden een nieuwe neergezet: een 65 meter hoge staalcon- structie, waarin 4 kunststof pijpen met een diameter van 2,5 meter. Ook is men momenteel bezig een ontwerp te maken voor een grotere indampinstallatie; de kristallisatie zal worden aangepast.

Dit alles kost een lieve duit; zo'n slordige 85 miljoen marken. De firma Treuhand, die belast is met het verkopen van de voormalige "Volkseigene Betriebe" heeft hiervoor een lening afgesloten. Is de fabriek klaar dan kan ze deze lening gaan afbetalen. Voor het echter zover is, moet er nog heel wat water door de Elster stromen.

© 2016 Historisch Museum Ede. All Rights Reserved.

Design: @Magic