enka

Toen Hollanders het zuiden uitkozen . . . (bron De Spindop 1962)

De geschiedenis van American Enka

Het stond er werkelijk, in de krant. En terwijl de mensen in Asheville N.C. hun zondagsblad van 23 september 1928 lazen, voelden zij dat er een grote en welkome verandering op til was in de economische vooruitzichten van hun gebied. Een firma, American Enka genaamd, kondigde plannen aan voor de bouw van een rayonfabriek op ca. 1000 ha grond naast Southern Railways "Murphy Branch" in Hominy Valley, elf kilometer buiten de stad.

De 16 miljoen dollar die men in het project wilde investeren, zou meer blijken te betekenen dan alleen maar nieuw geld, dat door de economische aderen zou stromen van het bergstadje in North Carolina, daar in het westen van de provincie gelegen. De investering verloste de stad van de machten, die zich in die tijd opmaakten om ook de Verenigde Staten in de malaise te storten. Een van deze machten was de waarde-keldering van landgoederen. Van de kustvlakten van Florida tot de hoge uitgestrektheden van de Carolina Blue Ridge maakten de grondspeculanten duikelingen. De echo van hun val was vreesaanjagend rondom de bergen van Asheville, een gebied zonder industrie, waar de economie onverbrekelijk verbonden was met de exploitatie van onroerende goederen als daar zijn: landerijen e.d.; voorts met de voordelen die het omringende land bood op toeristisch gebied.

enka1

Doch er kwamen veranderingen in Asheville. Aanvankelijk zouden deze veranderingen er uit bestaan, dat de bouwvakarbeiders hun Ionen ter plaatse uitgaven, dat materialen ter p1aatse werden aangekocht, zodat er een bloeiende handel ontstond. En in de komende jaren zou daar een reusachtige industrie bij komen, die velen een vaste werkkring zou verschaffen en die door haar succes weer andere industrieën naar dit gebied zou trekken. Het was alsof een onzichtbare hand een rotsblok in een stil meertje had geworpen.

Na de eerste plons begonnen de rimpelingen vol vertrouwen in kringen uit te lopen en zij zijn nog niet tot stilstand gekomen. Toen Enka zich in Hominy Valley kwam vestigen, hield de publieke opinie zich maar kort bezig met het "waarom" ervan, nee, men vond het veel prettiger en belangrijker om stil te blijven staan bij de vooruitzichten, die hier werden geboden. De voorzitter van de Kamer van Koophandel voorspelde dat door de vestiging van de industrie, zo vlak bij de stad, "de aandacht van de industriëlen in de gehele wereld op Asheville en westelijk North Carolina zou worden gevestigd. Ik ben er zeker van dat dit slechts een begin is."

De directeur van een plaatselijke bank voorspelde dat "de invloed van American Enka op de groei van dit gebied onschatbaar zou zijn."  In de 33 jaren, volgende op die herfstzondag, heeft men kunnen constateren, dat deze met zoveel vertrouwen uitgesproken voorspellingen inderdaad zijn uitgekomen. Ook heeft men in die tijd kunnen constateren, dat American Enka zo'n gestadige reeks van uitbreidingen en ontwikkelingen heeft doorgemaakt, dat het "waarom" van vroeger de inleiding begon te vormen van een geschiedenis die op duidelijke manier aantoonde, wat het zuiden de particuliere ondernemingen te bieden had.

Het begon allemaal met geld uit Europa. American Enka werd opgericht met kapitaal van een firma aan de overzijde van de Atlantische Oceaan. Deze firma was in Nederland gevestigd en heette Nederlandsche Kunstzijdefabriek N. V. (De naam Enka werd verkregen door de beginletters n-k fonetisch bij elkaar te voegen.)

Het tijdschrift "Busines Week" beschreef de Nederlandse firma eens als "een reusachtig internationaal textielconcern met 17 Europese dochtermaatschappijen", en de firma bestond in 1928 17 jaar toen American Enka werd opgericht als een Amerikaanse onderneming. Een van de redenen waarom deze firma hiertoe overging, was het steeds toenemende Amerikaanse handelsprotectionisme, dat een vermindering van de rayonimport in de VS tot gevolg had; daardoor vielen de verdiensten van vele Europese kunstzijdefabrikanten weg.

Daarom gingen de Nederlanders iets doen, waartoe investeerders van Duits, Zwitsers en Brits kapitaal ook spoedig zouden overgaan. Zij financierden een Amerikaanse dochtermaatschappij, opgericht I mei 1928.

Toen begon een uitgebreid zoeken naar bouwgrond. Meer dan 50 gebieden werden onderzocht, waarvan Asheville de beste perspectieven bood. Daar was een overvloed aan geschikte werkkrachten; daar was vlakbij een enorme hoeveelheid zuiver, niet- ijzerhoudend water, een natuurlijke hulpbron, die voor de fabricage van kunstzijde van groot belang is; en omdat er een spoorweg aanwezig was, kon Asheville er zich op laten voorstaan betrouwbare transportmogelijkheden te hebben, die Enka gemakkelijk be- reikbaar maakten voor de textielindustrie in het zuiden van Amerika. Deze industrie was toen de grootste afneemster van kunstvezels.

 image002De American Enka te Asheville

Er waren andere redenen. Het fabriceren van rayon is een chemisch proces en North Carolina, zoals trouwens nog meer gebieden in het zuiden, is altijd rijk geweest aan chemicaliën.

Sommige van deze chemicaliën - teer, pek, terpentijn - worden uit bomen verkregen, natuurlijke rijkdommen die in het zuiden in grote hoeveelheden aanwezig zijn. Als gevolg hiervan behoren zijn meubel- en zijn pulp- en papierindustrieën tot de grootste en meest produktieve van het land, zoals ook de scheepsbehoeftenindustrie altijd al geweest is van de tijd van de kolonisten af. De basisgrondstof voor rayon zelf is cellulose, het vezelige hart van bomen en andere planten, en een belangrijk produkt van de pulpindustrie.

Zo werd dus de ca. 1000 ha grond in Hominy Valley aangekocht, een transactie waarvan de directeur van de Asheville Real Estate Board zei dat deze "vergeleken kon worden met de aanleg van het Great Smoky Mountains National Park. Het is, naar ik meen, de grootste gebeurtenis die deze stad ooit ten deel is gevallen."

De industrie die op die manier ontstond is nu op een na de grootste producente van rayon. American Enka heeft niet alleen fabrieken in Asheville, maar ook op een stuk grond van ca. 250 ha in Lowland, Tenn. Samen kunnen zij per jaar meer dan 200 miljoen pounds rayon, rayonvezel en nylon produceren. Deze twee fabrieken en die in New England en California, waar draad en kabel worden gemaakt, betalen jaarlijks aan ca. 6300 mensen meer dan 30 miljoen dollar aan Ionen uit. Gerekend naar het aantal werknemers, is de onderneming te Asheville, ten westen van Charlotta, de grootste industrie in North Carolina. De onderneming verbruikt per dag genoeg water om in de behoefte van een stad van 200.000 zielen te voorzien.

Om zelf stoom te produceren, verbruikt zij voldoende kolen - dagelijks 520 ton - om 75.000 mensen aan brandstof voor hun woningen te helpen. Zij wekt voldoende elektriciteit op voor 30.000 huizen. Het bruto bedrag van de investering is opgelopen tot 150 miljoen dollar naarmate er nieuwe produkten bijkwamen en er dus meer produktiemiddelen nodig waren. De bouw na de oorlog van de fabriek in Lowland was voorafgegaan door drie uitbreidingen te Asheville en werd in 1950 gevolgd door meerdere uitbreidingen op beide terreinen. In 1953 begon Enka nylon te produceren. Hiervoor werd te Asheville een fabriek gebouwd, die nu al voor de vierde keer wordt uitgebreid. En intussen werd aan het Lowlandcomplex een rayonfabriek toegevoegd (capaciteit 75 miljoen pounds per jaar) en werden de vier fabrieken aangekocht waar men nu draad en kabel produceert.

Het "zaad" van deze ontzaglijke groei was het Europese kapitaal van 16 miljoen dollar. De "voedingsbodem" van deze groei echter werd gevormd door diegenen die het eerst erin slaagden het Europese kapitaal naar Amerika te krijgen, naar het zuiden, ja, naar Asheville. Nederlandse technici en werklieden werden naar Asheville overgebracht om leiding te geven bij het opzetten van de fabriek en om Amerikaanse werklieden vertrouwd te maken met het produceren van rayon. Zij vonden hier ijverige leerlingen en volbrachten hun taak op uitstekende wijze.

De "studenten" waren spoedig in staat de fabriek geheel over te nemen, zodat hun instructeurs weer naar Europa, naar huis, konden terug keren. De dagelijkse leiding van de onderneming berust al sinds lang voor een groot gedeelte bij Amerikanen, ofschoon de Nederlandse moederonderneming 56 % van de aandelen bezit. Het knooppunt van de technische en wetenschappelijke research is het laboratorium van American Enka, een gebouw dat in 1955 eveneens nabij Asheville werd opgetrokken en waarvan de kosten twee miljoen dollar bedroegen. In dit laboratorium, dat plaats biedt aan 200 wetenschapsmensen en technici, wordt de kwaliteit gecontroleerd van produkten als "Tyrex", een handelsmerk voor een zeer verbeterd bandengaren, dat in 1958 door American Enka en andere rayonfabrikanten werd ontwikkeld. Ook worden hier op dit gebied onderzoekingen verricht. Het is koord dat gebruikt wordt voor banden in standaarduitvoering van praktisch alle personenauto's die tegenwoordig gemaakt worden. Uiteraard vinden rayon en nylon tal van andere toepassingen.

Op het gebied van kleding, gordijnstoffen, vloerkleden en bekledingen .en in de industrie, hogedrukleidingen, touw-, drijfriemen en transportbanden, en om terug te komen op de automobielen, voor V-snaren, roldaken en autobekledingen. De fabriek te Asheville werd gebouwd op nog geen tweehonderd meter van de spoorweg van de Southern's Murphy Branch, van waaruit nu negen spoorlijnen het Enkaterrein binnenlopen.

American Enka bouwde haar tweede fabriek te Lowland in Oost- Tennessee, eveneens langs een spoorlijn. Via deze spoorlijnen ontvangt American Enka haar grondstof, caprolactam (caprolactam is een derivaat van petroleum of teer dat verkregen wordt uit pekkool), uit het gehele zuidoosten. Caprolactam is de basisgrondstof voor de vervaardiging van nylon; houtpulp, zwavelzuur, natriumhydroxide en zwavelkoolstof vormen de grondstoffen voor de vervaardiging van rayon.

Zoals deze grondstoffen voor een groot deel komen van leveranciers binnen de Southeast, zo ligt ook het afzetgebied van American Enka in deze streek. 70-80 % van de geproduceerde rayon en nylon werd in de afgelopen jaren verkocht aan afnemers in de Southeast. In brede kringen van de zakenwereld heeft de mening bijvoorbeeld postgevat, dat hoofdkantoren van ondernemingen behoorden, nee, moesten worden gevestigd in een handelscentrum in het noorden - Chicago, Philadelphia, New York om er maar een paar te noemen. American Enka echter trok zich van dit alles niets aan.

Een jaar geleden pakte zij haar boeltje in New York City op en verhuisde haar hoofdkantoor naar een modern ruim gebouw op het terrein van de onderneming te Asheville. (In New York staan nu alleen nog maar een districtsverkoopkantoor en een advertentieafdeling.) Nog een bewijs van American Enka's vertrouwen is de verhoging van de nylonproduktie te Asheville met 70 %' waardoor er weer werkgelegenheid komt voor een paar honderd man.De kringen in het water worden al maar groter. American Enka werd door de zware concurrentie op haar gebied geïnspireerd om het beste te maken voor de laagst mogelijke prijs. Enka is vastbesloten steeds weer dezelfde voorwaarden te scheppen, waaraan zij haar succes te danken heeft. Geestkracht, vakbekwaamheid, vooruitziende blik, de moed om particulier kapitaal op verstandige wijze in particuliere ondernemingen te investeren. Door de manier waarop American Enka haar idealen tracht te verwezenlijken, verheft de onderneming zich ver boven het niveau van alleen maar een lid van een economische gemeenschap te zijn. Daar is de Enka Foundation, een sociale instelling in 1952 opgericht.

Deze stichting heeft een studiefonds gevormd waaruit de mensen geld kunnen putten om zich op hun eigen toekomst, en die van hun land, voor te bereiden. Bovendien steunt American Enka schoolopleidingen, waaraan haar werknemers in hun vrije tijd deel kunnen nemen. Om een duidelijk beeld te krijgen van het belang van American Enka als industrie in de South, is het wellicht voldoende te bedenken, dat de fabriek geen eind- produkten vervaardigt; Enka's rayon en nylongaren zijn in zekere zin "levende produkten" die door andere industrieën zich laten verwerken tot artikelen die overal ter wereld worden gekocht. 23 september 1928 was een belangrijke dag in Asheville en westelijk North Carolina. Weinigen van hen, die op die dag hun krantje lazen, hadden zich toen de volle draagwijdte kunnen realiseren van hetgeen er stond te gebeuren.


Hieronder nog een verhaaltje en wat foto's van Herman Pluimers.

Hallo mensen,

Ik heb na een aantal mooie jaren bij Membrana in Wuppertal al een tijdje baan bij Colbond bv, fantastisch bedrijf met veel leuke mensen waaronder een fiks aantal oud Enka mensen. Ik was pas voor mijn werk in North Carolina USA. Onze plant daar ligt in het plaatsje ENKA!!!

Ik heb een aantal foto’s gemaakt en je ziet de herkenbare stijl die wij in Ede ook hadden daar terug.

Met vriendelijke groeten,

Herman Pluimers 

DSC01113

DSC01117

DSC01112

DSC01109

© 2016 Historisch Museum Ede. All Rights Reserved.

Design: @Magic