enka

September 1944

De maand september 1944 is voor velen in Gelderland een maand vol emoties geweest. De slag om Arnhem, reeds vele malen beschreven en verfilmd, is ook voor locatie Ede niet ongemerkt gebleven. Na de zogenaamde "dolle dinsdag" die overal in Nederland "gevierd" werd (men dacht toen dat de bevrijding in aantocht was) kreeg Gelderland te maken met de landing van zweefvliegtuigen en parachutisten tussen Ede en Arnhem. De slag om Arnhem was begonnen. Dat was zondag 17 september 1944.

 

Wat betekende dit allemaal voor locatie Ede?

Direct na de dolle dinsdag decreteerde de bezetter dat de produktie gestopt moest worden. Bevel was bevel. Op 14 september werd de laatste cellulose gedrenkt. Deze is niet meer versponnen, want op die zondag van 17 september kreeg het bedrijf een zwaar bombardement te verduren, ongeveer gelijk met de landing van de luchtlandingstroepen. Omstreeks 11.30 uur vielen in een kort tijdsbestek 86 bommen op de fabriek. Door de zondag waren er gelukkig weinig mensen in de fabriek. De luchtbescherming had op tijd alarm gegeven en de aanwezigen konden zich op tijd naar de schuilkelders begeven. Alleen één spinner ging tegen de voorschriften in zijn veiligheid zoeken op het oostterrein en werd daar dodelijk door een scherf getroffen. Het was voor de gemeente Ede een droevige dag, want 's middags vielen er ook bommen op de kazernes en Stationsweg en ook de woningbouw Ede-Zuid werd zwaar getroffen. Onder de bevolking vielen 70 doden te betreuren en heel veel gewonden. Voor de fabriek was het bombardement catastrofaal. Door brand is er heel veel verwoest. Tot laat op die zondagavond moest er  worden geblust. Door de bommen was het waterleidingnet onbruikbaar geworden. De voorzorgsmaatregel, die reeds lange tijd te voren was verricht door het waterniveau in het grote bassin tot een belangrijk hoger peil dan normaal te brengen, bleek van groot belang. Met behulp van de gemeentebrandweren van Lunteren en Bennekom is door velen goed werk verricht. Wat totaal verloren is gegaan waren de schaft- en kleedlokalen en het technisch magazijn. Die zijn totaal uitgebrand. Op die plaats staat nu het grote magazijn. Vele afdelingen werden door de bomexplosies vernield. Het chemisch bedrijf werd in zijn geheel erg beschadigd. Door de bommen werd 1088 m² muur vernietigd, ruim 5900 m² dakbedekking, 578 m² vloeren en bestratingen en dan niet te vergeten duizenden ruiten. De Negam-gasexplosie in 1976 was er niets bij vergeleken.

Onder heel moeilijke omstandigheden heeft het bedrijf kunnen blijven draaien in de oorlogsjaren. Hier willen we ook later over schrijven. Maar dat bombardement op de 17e september betekende dat het bedrijf niet meer kon draaien. Pas een half jaar na de bevrijding in mei 1945 kon het bedrijf na heel veel inspanning weer worden gestart.

startp220 September 1945, de produktie komt weer op gang.

 

Maar nu terug naar het bombardement. Achteraf is vastgesteld dat het doel van het bombardement door de geallieerden gericht was op de energiecentrale van ons bedrijf en op twee stoomlocomotieven, die geparkeerd stonden voor het bedrijf. De toenmalige directeur Nolet vroeg aan de bezetter de locomotieven weg te halen. Dat werd niet gedaan. Toen werden volgens de regels de locomotieven gecamoufleerd. Ook is getracht via de ondergrondse de geallieerden te laten weten dat de locomotieven reeds kapot waren! En het dus geen zin had om nog meer bommen te gooien. Dit alles heeft niet geholpen. Nog tweemaal kort daarna zijn er bommen gegooid, die ook hun doel niet bereikten. Nog meer schade aan het bedrijf. De energiecentrale werd licht beschadigd.

's Middags, toen de brand van het magazijn het ergste was, verscheen een vrij grote groep Duitse militairen, zogenaamd om hulp te bieden. Zij zetten posten uit, waardoor het brandweerpersoneel in haar bewegingsvrijheid werd belemmerd. Geholpen hebben zij allerminst. Zij hebben de brandweerlieden zelfs aan grote gevaren blootgesteld. Vooral door de hernieuwde bombardementen was het blussen 's middags geen pretje.  

Dit waren de dagen in september 1944. Veel leed is er toen over Gelderland gebracht. Toen men de bevrijding verwachtte, moest er eerst nog een lange hongerwinter worden doorgemaakt.

 debeze1De twijnerij na het bombardement van 17 sept. 1944.

 


Voor meer informatie en verhalen over deze pijnlijke gebeurtenissen rondom Ede in september 1944 kunt u op de onderstaande links klikken:

Het Dagboek van een Edesche evacué in het jaar 1944

Zondag17 september 1944 Operatie ‘Market-Garden’ Door J.J. Speelziek  (Vereniging Oud Ede, Zandloper)

© 2016 Historisch Museum Ede. All Rights Reserved.

Design: @Magic